|
Vanaf de oprichting van het Staring Instituut wordt er gewerkt aan het WALD (Woordenboek van
de Achterhoekse en Liemerse Dialecten). Het WALD is een systematisch
woordenboek. Dat houdt in dat de woorden niet zijn gerangschikt volgens het
alfabet, zoals in woordenboeken meestal wel gebeurt. Het WALD geeft de woorden
naar onderwerp, dus in een logische samenhang. Daartoe zijn vijf grote thema's
gekozen:
-
De mens
-
De mens en zien huus
-
De mens en zien wark
-
De mens en zien gezins- en gemeenschapslaeven
-
De mens en de weerld
Meer dan
250 mensen in de Achterhoek en de Liemers, maar ook daarbuiten, hebben onder leiding van dr. A.H.G. Schaars hun medewerking
verleend, ondermeer door het invullen van
vragenlijsten, bij het tot stand komen van het woordenboek. Zo is van zo'n
zestig plaatsen in Achterhoek en Liemers dialect vastgelegd. Om een idee te
geven hoe omvangrijk het verzamelde materiaal is: het betreft zo'n half miljoen
antwoorden.
De woordenboeken geven een overzicht van de rijke woordenschat van de
Achterhoekse en Liemerse dialecten en van het grensgebied met Duitsland.
De begrippen (bijvoorbeeld benamingen voor een stoel, voor boerenkool)
worden toegelicht met zinnen, soms ook met illustraties. De verspreiding
van de varianten wordt vaak weergegeven op dialectkaartjes. De woorden
zijn geordend in hoofdstukken. Een voorbeeld: 'De mens en zien huus' bevat
de hoofdstukken 't huus; ruumtes; meubels; vloeren, gedienen en muren;
licht; water; slaopen. Per hoofdstuk worden de begrippen (stoel, tafel)
behandeld. In alle delen zijn de namen van de ongeveer 250 zegslieden die
het woordmateriaal verschaft hebben, opgenomen.
Verschenen
- De mens en zien huus (1984).
Daarin staat de woordenschat die betrekking heeft op het wonen.
(uitverkocht)
-
De mens en de weerld-A (1987). Daarin staan alle woorden die te maken
hebben met de grond, wegen en water, hemellichamen, wolken en luchten,
het weer. (bestellen)
-
De mens en de weerld-B (1989). Daarin staan alle namen die in
Achterhoek en Liemers bekend zijn voor planten en dieren. (bestellen)
-
De mens-A (1993). Daarin staan de benamingen die met bepaalde aspecten
van het mens-zijn te maken hebben: benamingen voor oude en jonge
mensen, voor het uiterlijk van mensen, lichaam en lichaamsdelen,
verwerking van eten en drinken, seksualiteit, voortplanting en
geboorte, slapen, lichamelijke verschijnselen als adem halen, beven en
de hik hebben, gezondheid en ziekte en (medische) verzorging.
(uitverkocht)
-
De mens-B (1996). Daarin staan de benamingen die met twee specifieke
aspecten van het mens-zijn te maken hebben: benamingen voor eten,
drinken en rookwaren en voor kleding. (bestellen)
- De mens-C (2001).
Daarin staan de benamingen die te maken hebben met bewegingen en
houdingen van mensen (verschillende manieren van lopen; vechten/slaan)
en werken van de zintuigen (zien, horen). (bestellen)
- De mens-D (2004). Daarin staan de benamingen die te maken hebben met
het thema 'Ziel en verstand'.
(bestellen)
- De mens en zien Näösten-A. Daarin staat een deel van de woordenschat
die betrekking heeft op de relatie tussen mensen onderling.
(bestellen)
Het WALD wordt uitgegeven onder toezicht van de WALD-commissie, waarin
zitting hebben:
dr. J.B. Berns, drs. S. Grit, W. van Keulen, H.G. Lettink,
G.M. Rabeling, dr. A.H.G. Schaars.
Streektaalconsulent
Dialect en Onderwijs:
Het werk van de streektaalconsulent is gericht op acceptatie (en verspreiding) van het dialect op
basisscholen. Daartoe ontwikkelt de consulent lesmateriaal - uiteraard in het dialect.
Het materiaal zal als kant en klare werkbladen met onderwerpen als: pesten,
spelen, bang zijn, brutaal zijn etc. aan de scholen worden aangeboden. Ze
sluiten aan bij in het leerplan aangegeven thema’s. Ze kunnen echter ook als
zelfstandige onderwerpen gebruikt worden tijdens b.v. dagopeningen en
groepsgesprekken.
Een groep metwarkers (vrijwilligers) is behulpzaam bij het ontwikkelen van de
werkbladen.
Gestreefd wordt (in overleg met de verschillende scholen) de eerste
dialectlessen het komende schooljaar te geven. Uiteraard gevolgd door een
evaluatie van de lessen en, mogelijk, nog aanpassing van de werkbladen.
Tevens wordt gewerkt (dankzij een subsidie van Het Plantenfonds en de inzet van
een tiental metwarkers en technici) aan een cd-rom. Als thema en titel is
gekozen voor: “Vogels uut Achterhoek en Liemers”. Bij de beelden (bewegende
beelden en/of foto’s) van de vogels staat een tekst in de standaardtaal. De
teksten zijn, door het aanklikken van icoontjes, te beluisteren in het
Achterhoeks of het Liemers. Ook de geluiden van de betreffende vogels zijn te
horen. De “gebruikte” vogels komen ook voor in: “De mens en de weerld-B” van het
Woordenboek van de Achterhoekse en Liemerse Dialecten (WALD) waaruit door
plaatselijke metwarkers citaten worden opgelezen.
Inmiddels is de cd-rom voor particulieren gereed en te koop voor € 8,50 –.
De cd-rom versie voor het onderwijs wordt nog verder ontwikkeld.
De N.M.E.’s (Natuur en Milieu Educatie) van Doetinchem en Winterswijk hebben al
besloten de cd-rom, met bijbehorende werkbladen, in hun leskist over vogels op
te nemen.
GRALD:
De streektaalconsulent onderhoudt ook de contacten met de metwarkers van het
“GRALD” (Grammatica van Achterhoekse en Liemerse Dialecten). Meer dan 250 mensen
in de Achterhoek en de Liemers, maar ook daarbuiten, verlenen hun medewerking,
ondermeer door het invullen van vragenlijsten.
Streektaaltelefoon:
Daarnaast is het mogelijk de streektaaltelefoon te bellen.
Iedere dinsdagmorgen van 09.00 tot 12.00 uur kan het publiek telefonisch vragen stellen over b.v.: de spelling, de betekenis en
herkomst van woorden, gezegden en uitdrukkingen. Vaak kan direct antwoord
worden gegeven. Als dat niet mogelijk blijkt wordt de vragensteller teruggebeld.
De streektaaltelefoon is bereikbaar via het algemene nummer van het Staring
Instituut:
0314 - 332831.
Natuurlijk blijft het ook mogelijk uw vragen per e-mail of op andere tijdstippen
te stellen. Ook dan krijgt u zo snel mogelijk antwoord.
Organisaties in ons gebied die zich eveneens met
streektaal bezighouden:
De Vereniging Vrienden van de Streektaal veur Lochem en umgeving
www.streektaalvrienden.nl
Dialectkring Achterhook en Liemers
www.dialectkring.nl
Ook Wikipedia besteedt aandacht aan het (Nedersaksisch) dialect.
Zij houden een dialectschrijfwedstrijd - voor meer info zie:
http://nds-nl.wikipedia.org/wiki/Wikipedie:Skriefwedstried
Het Staring Instituut werkt met de Katholieke Universiteit Nijmegen samen wat
dialectonderzoek betreft. Op de website van de KUN
www.ru.nl/dialect/
is meer informatie te vinden.
Daarnaast werkt het Staring Instituut ook samen met de stichting
Streektaal-Organisatie in het Nedersaksisch Taalgebied. Op de website van de
stichting SONT www.sont.nl is meer informatie te vinden. |
|
